به گزارش سون خبر، ساحلی که سالها تصویر خشکی و نمک را به نمایش میگذاشت، اکنون در روزهای گرم تابستان به محلی برای حضور، تفریح و آبتنی برخی شهروندان تبدیل شده است. این بازگشت، در ظاهر خبری امیدوارکننده برای طبیعت و گردشگری منطقه است؛ اما در پس این تصویر، یک نگرانی جدی شکل گرفته است؛ آیا بازگشت مردم به دریاچه، همزمان با بازگشت مسئولیتپذیری اجتماعی در قبال طبیعت نیز اتفاق افتاده است؟
افزایش حضور گردشگران در حاشیه دریاچه ارومیه در حالی رقم میخورد که این پهنه آبی همچنان یک زیستبوم حساس و آسیبپذیر است. از یک سو، مسئولان در تلاش برای فراهم کردن زیرساختهای گردشگری و رفاهی هستند و از سوی دیگر، رهاسازی پسماند، بیتوجهی به پاکیزگی ساحل و استفاده نامناسب از ظرفیتهای طبیعی، میتواند بار مضاعفی بر محیطزیستی وارد کند که هنوز از سالها فشار و بحران فاصله نگرفته است. در واقع، مسئله امروز دریاچه ارومیه تنها احیای آب نیست؛ نحوه مواجهه جامعه با طبیعتِ در حال احیا نیز بخشی از فرایند نجات این زیستبوم است.
روایت مردم از ساحل، لذت دریاچه و نگرانی از وضعیت آن در میان گردشگرانی که این روزها راهی حاشیه دریاچه ارومیه میشوند، نگاهها به وضعیت ساحل یکسان نیست. برخی بازگشت آب و رونق دوباره ساحل را فرصتی برای تفریح و نشاط خانوادگی میدانند و برخی دیگر نسبت به بیتوجهی تعدادی از گردشگران به پاکیزگی محیط ابراز نگرانی میکنند.
یکی از شهروندانی که به همراه خانواده برای گذراندن اوقات فراغت به حاشیه دریاچه آمده است، میگوید: سالها بود چنین منظرهای از دریاچه نمیدیدیم. اینکه دوباره خانوادهها میتوانند کنار آب بنشینند و بچهها از این فضا استفاده کنند، اتفاق خوبی است؛ اما اگر قرار باشد بعد از رفتن هر خانواده، زبالههایشان را در ساحل رها کنند، همین فضای زیبا خیلی زود از بین میرود. یکی دیگر از گردشگران نیز با اشاره به افزایش حضور مردم در سواحل دریاچه میگوید: طبیعت متعلق به همه مردم است، اما این به معنی بیصاحب بودن آن نیست. وقتی امکاناتی مثل سرویس بهداشتی و سطل زباله وجود دارد، انتظار میرود خود مردم هم همکاری کنند. ما نباید برای چند ساعت تفریح، محیطی را که سالها برای احیای آن تلاش شده، آلوده کنیم. این دریاچه فقط متعلق به ما نیست.
گردشگری در جزایر دریاچه تابع ضوابط حفاظتی است. در همین راستا، مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجان غربی، با تأکید بر حساسیت زیستگاهی دریاچه ارومیه در گفتگو با ایسنا، اعلام میکند: حضور گردشگران در جزایر پارک ملی دریاچه ارومیه تابع ضوابط قانونی و برنامه مدیریت زیستبومی است. به گفته حجت جباری، جزایر دریاچه ارومیه از زیستگاههای گونههای ارزشمندی همچون گوزن زرد ایرانی و انواع پرندگان بومی و مهاجر هستند و تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست قرار دارد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجان غربی با یادآوری جایگاه قانونی دریاچه ارومیه تأکید میکند: این دریاچه از سال ۱۳۵۴ به عنوان پارک ملی به ثبت رسیده و از بالاترین عنوان حفاظتی برخوردار است؛ بنابراین واگذاری اراضی آن برای هر نوع بهرهبرداری، به استناد ماده ۱۶ قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست ممنوع است. وی درباره طرحهای گردشگری در محدوده جاده شهید کلانتری نیز میافزاید: هر گونه طرح در محدوده پارک ملی دریاچه ارومیه نیازمند طی فرآیندهای قانونی و اخذ مجوزهای لازم از سازمان حفاظت محیطزیست و تصویب در مراجع ذیصلاح است. به گفته جباری، حفاظت از پارک ملی به معنای مخالفت با گردشگری نیست، بلکه هدف، مدیریت گردشگری متناسب با ظرفیت و حساسیت مناطق طبیعی است تا امکان بهرهمندی مردم از ظرفیتهای گردشگری، به قیمت وارد شدن آسیب به زیستگاهها و سرمایههای طبیعی تمام نشود.
زیرساختهای گردشگری دریاچه در حال افزایش است. مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی آذربایجان غربی، از شتاب گرفتن پروژههای زیرساختی و رفاهی در حاشیه دریاچه ارومیه خبر میدهد و میگوید: در پی تأکید استاندار آذربایجان غربی بر تقویت فوری زیرساختها، اقدامات متعددی در این مناطق انجام شده است. به گفته مرتضی صفری، در منطقه کاظمداشی ارومیه، یک باب نمازخانه، دو هزار مترمربع کمپینگ، ۱۳ آلاچیق، ۴۰ سکوینشیمن و ۱۲ چشمه سرویس بهداشتی آماده شده و مدیریت این مجموعه نیز از طریق ضوابط قانونی به شهرداری قوشچی واگذار شده است.
وی همچنین با اشاره به محور شهید کلانتری و محدوده کشتی آرتمیا اظهار میکند: مجموعهای شامل نمازخانه، فروشگاه و ۱۶ چشمه سرویس بهداشتی در این محدوده ایجاد شده و با توجه به استقبال گردشگران، ۹ چشمه سرویس بهداشتی پرتابل نیز در مسیر بازگشت تبریز به ارومیه و محدوده ایستگاه پلیس مستقر شده است. بر این اساس، مجموع سرویسهای بهداشتی در این دو محدوده به ۳۷ چشمه رسیده است؛ ظرفیتی که قرار است بخشی از نیاز گردشگران در روزهای پرتردد را پاسخ دهد. صفری همچنین از برنامهریزی برای توسعه غرفههای صنایعدستی و سوغات شهرهای مختلف، عرضه غذاهای محلی و برگزاری برنامههای فرهنگی، گردشگری و تفریحی خبر میدهد؛ برنامههایی که میتواند به رونق گردشگری پیرامون دریاچه کمک کند.
با این حال، توسعه زیرساختهای گردشگری تنها یک ضلع ماجراست. هر اندازه امکانات رفاهی توسعه یابد، اگر رفتار گردشگران و نظام مدیریت پسماند متناسب با افزایش حضور مردم ارتقا پیدا نکند، فشار بر محیطزیست همچنان پابرجا خواهد بود.
اجرای برنامه پاکسازی اخیر ساحل شهید کلانتری، رئیس پارک ملی دریاچه ارومیه، از اجرای برنامه پاکسازی این ساحل با مشارکت دوستداران محیطزیست و همکاری یگان حفاظت پارک ملی خبر میدهد و میگوید: در این برنامه، پسماندهای رهاشده در حاشیه ساحل جمعآوری شد و مشارکت شهروندان با هدف تقویت نقش مردم در حفاظت از محیطزیست مورد توجه قرار گرفت. بهزاد شیرپنجه در گفتگو با ایسنا، مشارکت مردم در چنین برنامههایی را نشانه افزایش حساسیت و مسئولیتپذیری اجتماعی نسبت به طبیعت دانسته و از شهروندان میخواهد با رعایت پاکیزگی محیط و خودداری از رهاسازی زباله، بهویژه در حاشیه دریاچه ارومیه، در حفاظت از این میراث طبیعی مشارکت کنند.
وی با تأکید بر اهمیت حفاظت از دریاچه ارومیه اظهار میکند: پاکسازی مستمر سواحل این زیستبوم ارزشمند، نقش مهمی در کاهش آلودگیهای محیطی، جلوگیری از ورود انواع پسماند به عرصههای طبیعی و حفظ سیمای زیبای دریاچه دارد. شیرپنجه با بیان اینکه حفاظت از دریاچه ارومیه نیازمند مشارکت همگانی است، از شهروندان و گردشگران میخواهد از رهاسازی زباله در حاشیه دریاچه و سایر عرصههای طبیعی خودداری کرده و با رعایت اصول مدیریت پسماند، در حفظ این سرمایه ملی سهیم باشند.
در یک زیستبوم حساس، پسماند صرفاً یک مسئله بصری و خدماتی نیست. انباشت و رهاسازی زباله میتواند کیفیت محیط، سیمای طبیعی منطقه و شرایط زیست گونههای جانوری را تحت تأثیر قرار دهد. از این منظر، مسئله پسماند در سواحل دریاچه ارومیه را نمیتوان تنها با افزایش تعداد نیروهای خدماتی یا اجرای طرحهای مقطعی پاکسازی حل کرد. مسئله اصلی، ایجاد سازوکاری است که گردشگر را از مصرفکننده طبیعت به شریک حفاظت از آن تبدیل کند.
اکنون دریاچه ارومیه در نقطهای قرار گرفته که هم فرصت و هم تهدید را همزمان پیش روی خود میبیند. افزایش نسبی آب و بازگشت گردشگران میتواند زمینهساز رونق اقتصادی و گردشگری منطقه باشد، اما همین افزایش تردد، در صورت فقدان مدیریت و رعایت الزامات زیستمحیطی، میتواند فشار جدیدی بر زیستبومی وارد کند که هنوز در مسیر احیا قرار دارد.
بازگشت گردشگران صرفاً یک اتفاق گردشگری نیست؛ یک آزمون اجتماعی است. توسعه گردشگری در حاشیه دریاچه، در صورت برخورداری از زیرساخت مناسب، نظارت مستمر و رعایت ظرفیتهای اکولوژیک، میتواند فرصتی برای رونق اقتصادی و اجتماعی منطقه باشد؛ اما گردشگری بدون ملاحظات محیطزیستی، حتی اگر در کوتاهمدت رونق و درآمد ایجاد کند، در بلندمدت میتواند همان سرمایهای را تضعیف کند که اساس این رونق بر آن استوار شده است. اکنون که دریاچه ارومیه بار دیگر مردم را به سوی خود فراخوانده است، مسئولیت تنها بر عهده دستگاههای متولی نیست. شهرداریها، میراث فرهنگی، محیطزیست، دستگاههای خدماتی و انتظامی هر کدام وظایفی دارند، اما در نهایت هیچ برنامه حفاظتی بدون مشارکت و مسئولیتپذیری جامعه به نتیجه نمیرسد. دریاچه ارومیه برای بازگشت به زندگی، بیش از هر چیز به تداوم این فرصت نیاز دارد؛ فرصتی که اگر با مدیریت صحیح، توسعه متناسب زیرساختها، آموزش عمومی و فرهنگ حفاظت همراه نشود، میتواند بار دیگر به یک تهدید تبدیل شود.
